Współczesna medycyna pozwala utrzymać przy życiu nawet dzieci urodzone w 22 czy wręcz 20  tygodniu trwania ciąży. W Polsce rodzi się takich dzieci około 6% , ale szanse na przeżycie mają raczej te powyżej 24 tygodnia. Noworodki te są maleńkie, niektóre ważą zaledwie 500 gramów, ale pomimo wielu niebezpieczeństw, chorób i niedojrzałości często jest w nich wielka wola walki i ogromna chęć życia.

Mimo tak precyzyjnej definicji porodu przedwczesnego, jest ona niedoskonała, ponieważ między noworodkiem urodzonym w 24 tygodniu ciąży, a takim z 36 tygodnia rozciąga się przepaść. Statystyki są bowiem bezlitosne: im młodsze dziecko, tym mniejsze szanse przeżycia. Dlatego też spotyka się następujące podziały:

poród miernie przedwczesny od 32 t.c. do 36 t.c.,

poród bardzo przedwczesny <32 t.c. do 28 t.c.,

poród skrajnie przedwczesny <28 t.c.

Często można spotkać się z obiegową opinią, według której lepiej urodzić dziecko w siódmym miesiącu niż w ósmym. Nie jest to prawdą, gdyż każdy tydzień i każde dodatkowe 100 gramów to większe szanse przeżycia. Przykładowo, w poznańskiej Akademii Medycznej  w roku 2003, spośród  dzieci, które urodziły się między 22. a 23. tygodniem ciąży, umarło 98 proc., ale już spośród tych, które przyszły na świat między 24. a 25. tygodniem ciąży, uratowano blisko 25 procent (dane na podstawie serwisu Gazeta.pl).

Skóra wcześniaka jest prawie przezroczysta i pokryta meszkiem, a ponieważ jest tak cienka, prześwitują przez nią naczynia krwionośne. Skóra twarzy jest silnie pomarszczona, jakby luźna, buzia przypomina twarz starego człowieka. Także budowa ciała jest  nieproporcjonalna: ogromna głowa, małe, chude rączki i nóżki, długi tułów. Narządy płciowe nie są w pełni wykształcone – u chłopców moszna jest gładka, często brak w niej jąder, u dziewczynek wargi sromowe większe nie okrywają mniejszych. Dzieci nie mają odporności na wszelkie infekcje. Ich możliwości adaptacyjne są o wiele mniejsze niż dziecka urodzonego o czasie.

Co grozi wcześniakom?

Trudności z oddychaniem
Zbyt wczesne przyjście na świat powoduje, że naturalny tok dojrzewania zostaje przerwany. Gdy wszystko idzie zgodnie z planem i dziecko rodzi się o czasie, jego układy (oddechowy, krążenia, nerwowy) są gotowe do adaptacji w nowych warunkach. Maluch po raz pierwszy nabiera powietrza w płuca – jeśli w pęcherzykach jest wystarczająca ilość surfaktantu, wtedy rozprężają się równomiernie. Wówczas zmieniają się warunki w układzie krążenia, rozpoczyna się wymiana gazowa, umożliwiająca prawidłowe zaopatrzenie w tlen całego organizmu. W płucach wcześniaka  surfaktantu jest zbyt mało, mięśnie umożliwiające oddychanie są zbyt słabe – w efekcie dochodzi do niedostatecznego natlenienia krwi i tkanek. Żeby maluszek przeżył, trzeba mu podawać odpowiednio nagrzaną i nawilżoną mieszankę powietrza wzbogaconą w tlen. Bezpośrednio do płuc podaje surfaktant, dzięki czemu następuje poprawa ich pracy.

Uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego
Niedokrwienie i co za tym idzie, niedotlenienie ośrodkowego układu nerwowego może spowodować jego uszkodzenie. Dzieje się tak dlatego, że uszkodzony zostaje mechanizm autoregulacji krążenia mózgowego. Staje się on zależny od ciśnienia ogólnoustrojowego. A jeśli ciśnienie to jest niskie i zaburzone, wówczas mózg jest coraz gorzej natleniony. To z kolei powoduje uszkodzenie tkanek. Następstwem niedotlenienia może być także krwawienie  dokomorowe, a jego konsekwencją nieprawidłowy rozwój psychoruchowy, uszkodzenie wzroku i słuchu, wodogłowie lub porażenie mózgowe – wszystko zależy od miejsca i stopnia wylewu. Jednak pomimo tak wielu negatywnych czynników działających na OUN, mózg jest na tyle plastyczny, że potrafi skompensować niektóre uszkodzenia. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że kora mózgowa, która odpowiada za rozwój ruchowy i procesy myślenia, jest dopiero w trakcie kształtowania, a zatem rozwój będzie lepszy niż rokowania.

Retinopatia wcześniacza
Siatkówka jest częścią oka, która rozwija się szczególnie mocno w ostatnich miesiącach ciąży. Niedojrzała siatkówka wcześniaka, nie jest dobrze unaczyniona, a nagłe przerwanie tego procesu może spowodować, że naczynia będą narastać nieprawidłowo, tworząc zwłóknienia. Retinopatia wcześniacza może być też spowodowana długotrwałym narażeniem na przebywanie w atmosferze wysokotlenowej, np.: ( w cieplarce, czy respiratorze). W najgorszych przypadkach może dojść do krwawienia, odklejenia siatkówki lub całkowitej utraty wzroku. Dlatego tak ważne są kontrole okulistyczne w 4, 8 i 12 tygodniu życia dziecka.

Wychłodzenie
Wcześniaki nie potrafią utrzymać stałej temperatury ciała – mają zbyt mało tkanki tłuszczowej i zbyt słabe mięśnie. Dlatego umieszcza się je w cieplarce, który ma czujnik temperatury podłączony do skóry dziecka, monitoruje jego ciepłotę i reguluje temperaturę urządzenia. Jeżeli temperatura ciała dziecka utrzymuje się na poziomie niższym niż 37stC, to pojawia się skurcz naczyń krwionośnych, zmniejszenie przepływu krwi i zwiększenie jej gęstości, przejście na metabolizm beztlenowy, kwasica metaboliczna, obrzęk tkanek centralnego układu nerwowego (CUN) i w końcu wylew krwi do mózgu. Taki sam mechanizm może pojawić się również wewnątrz gałki ocznej. Dlatego tak bardzo ważne jest monitorowanie dzieci, i dbanie o odpowiednia temperaturę i wilgotność powietrza. Powietrze powinno być odpowiednio nawilżone, gdyż cienka skóra nie chroni ciała przed utratą wody. Także potem dziecko potrzebuje ciepłego ubierania i dość wysokiej temperatury w domu.

Problemy z karmieniem
O tym, jak karmione będzie dziecko, decyduje jego wiek - tydzień ciąży, w którym się urodziło.  Najmłodsze dzieci karmi się dożylnie, te które przyszły na świat po 28 tygodniu otrzymują pokarm także przez sondę. W ten sposób podaje się mleko matki lub specjalne mieszanki. Gdy dziecko jest na tyle silne, że potrafi skoordynować jednoczesne ssanie, przełykanie i oddychanie, zaczyna się je karmić podając pokarm strzykawką i stymulując ssanie. Dopiero potem można próbować karmienia piersią lub butelką.

Żółtaczka fizjologiczna
Nawet donoszone noworodki często przechodzą żółtaczkę fizjologiczną, która jest wynikiem gwałtownego wzrostu rozpadu erytrocytów. Pewna jego ilość jest we krwi i powoduje zabarwienie skóry, białek oczu. Jeżeli na skutek rozpadu erytrocytów ( z przyczyn fizjplogicznych czy patologicznych),  we krwi dziecka pojawia się produkt rozpadu erytrocytów czyli bilirubina w ilościach niebezpiecznych to przekraczając barierę krew-mózg może spowodować żółtaczkę jąder podstawy mózgu, która w konsekwencji powoduje bardzo duże zaburzenia neurologiczne. W takiej sytuacji potrzebna jest transfuzja wymienna czyli  wymiana krwi z dużą ilością bilirubiny na krew bez bilirubiny. Czasem wystarczą   naświetlania (fototerapia), dzięki którym bilirubina ulega rozkładowi i wydaleniu.  Żółtaczka u wcześniaków  trwa dłużej i czasami może być groźna.

Ryzyko infekcji
Układ odpornościowy wcześniaczka też nie działa zbyt dobrze, ponieważ maluch nie otrzymał w ostatnich tygodniach ciąży tak bardzo mu potrzebnych przeciwciał. Dlatego dziecko jest narażone na ryzyko infekcji, która może być bardzo groźna, często trzeba podawać antybiotyk. Stąd po powrocie do domu zalecenie ograniczenia kontaktów z innymi ludźmi do minimum.

Kiedy na świecie pojawia się dziecko, nie zawsze rodzice są na to gotowi. Kiedy to dziecko rodzi się wcześniej niż oczekiwano – nikt nie jest gotowy. Maluch ląduje pod specjalistyczną aparaturą, podłączony do dziesiątek rurek i czujników, taki malutki, że w najmniejszych pieluchach tonie. A rodziców czeka długa droga. Wymagać będzie cierpliwości, wytrwałości i wiary, także w to, że ta okruszynka da sobie radę. Na szczęście niejeden wcześniak potrafi zadziwić, a cuda się zdarzają.
Joanna Górnisiewicz

Konsultacja  p. Maciej Zakrzewski specjalista pediatrii