Jak nauczyć dziecko bezpiecznych zachowań? 10 ćwiczeń, które możesz zrobić w domu

„Co by było, gdyby..." (od 4 lat)

To najważniejsze ćwiczenie na tej liście, bo uczy dziecko myśleć o zagrożeniach, zanim się pojawią. Nie potrzebujesz żadnych materiałów. Wystarczy rozmowa. Zastanów się, jakie sytuacje mogą spotkać Twoje dziecko, i zamień je w pytania:

• Co by było, gdyby miły pan poprosił cię o pomoc w szukaniu pieska?
• Co zrobisz, jeśli zgubisz się w sklepie?
• Co zrobisz, jeśli ktoś w samochodzie zapyta cię o drogę i poprosi, żebyś podszedł bliżej?
• Co zrobisz, jeśli sąsiad przyjdzie po ciebie do przedszkola i powie, że mama kazała?
• Co zrobisz, jeśli ktoś zadzwoni do domu, gdy jesteś sam?

Nie poprawiaj od razu, jeśli odpowiedź jest „zła". Lepiej zapytaj: „A co jeszcze mógłbyś zrobić?" albo zaproponuj swoje rozwiązanie i poproś dziecko o opinię.

Takie rozmowy świetnie sprawdzają się w samochodzie, w kolejce czy na spacerze. Możesz też odgrywać scenki z pomocą pluszaków albo razem z dzieckiem.

Wskazówka: Obserwuj reakcje dziecka. Jeśli widzisz, że się niepokoi, wycofaj się i dopowiedz: „Takie sytuacje zdarzają się bardzo rzadko, a ty już wiesz, jak się zachować."

Pozory mylą (od 4 lat)

Przygotuj kilka pudełek lub torebek. Do ładnych, kolorowych włóż śmieci albo zepsute rzeczy. Do brzydkich, pomiętych włóż cukierki albo drobne zabawki. Rozłóż je i poproś dziecko, żeby wybrało.

Potem porozmawiajcie o tym, że ładne opakowanie nie oznacza, że w środku jest coś dobrego. I odwrotnie. To samo dotyczy ludzi: ktoś miły i uśmiechnięty nie zawsze ma dobre zamiary. Ćwiczenie proste, ale dzieci zapamiętują je na lata.

Powiedz NIE! (od 3 lat)

Dzieci bardzo rzadko słyszą od dorosłych, że wolno im odmówić dorosłemu. Tymczasem umiejętność powiedzenia „nie" to jedna z najważniejszych umiejętności bezpieczeństwa.

Pobawcie się w scenki. Wciel się w osobę, która namawia, manipuluje, nalega. „Chodź, pokaże ci coś fajnego." „Nie mów mamie, to nasza tajemnica." „Nie bądź tchórzem." A dziecko ćwiczy mówienie „nie" głośno i wyraźnie.

Na koniec podkreśl: „Jeśli ktokolwiek, nawet ktoś znajomy, prosi cię o coś, co sprawia, że czujesz się dziwnie albo źle, zawsze masz prawo odmówić. I zawsze możesz mi o tym powiedzieć."

Granice własnego ciała (od 3 lat)

Małym dzieciom pokaż na lalce albo misiu: „To są miejsca, których nikt nie powinien dotykać bez twojej zgody i bez zgody mamy lub taty. Nawet lekarz powinien najpierw zapytać."

Starszemu dziecku (od 5 lat) wytłumacz wprost: nikt nie ma prawa dotykać cię bez twojej zgody. Dotyczy to też głaskania po głowie, przytulania czy całowania. Nawet przez ciocię na imieninach. Jesteś panem (albo panią) swojego ciała.

Ważne, żeby dziecko wiedziało: jeśli ktoś je dotknął w sposób, który mu się nie podobał, to nie jest jego wina i powinno o tym powiedzieć, nawet jeśli tamta osoba kazała trzymać to w tajemnicy.

Nasz rodzinny alarm (od 5 lat)

Ustalcie hasło, którego będzie mógł użyć ktoś, kto odbiera dziecko w Waszym zastępstwie. Proste, ale nieoczywiste. Nie imię psa i nie ulubiony kolor.

Zasada: jeśli ktoś przychodzi po ciebie i mówi, że mama kazała, a nie zna hasła, nie idź z nim. Nawet jeśli to znajomy.

Hasło ćwiczcie od czasu do czasu (np. raz w miesiącu), żeby dziecko je pamiętało. I nie mówcie go nikomu poza osobami, które naprawdę mogłyby odebrać dziecko.

Krzyk jako narzędzie (od 4 lat)

Ciągle powtarzamy dzieciom, żeby nie krzyczały. Ale głośny krzyk w sytuacji zagrożenia to potężna broń. Dziecko musi wiedzieć, że wolno mu krzyczeć, kiedy czuje się w niebezpieczeństwie.

Wybierzcie się raz na jakiś czas w miejsce, gdzie można pokrzyczeć bez przeszkadzania (las, pole, pusty parking). Niech dziecko ćwiczy krzyk na pełne gardło. Możecie robić „zawody w krzyku" z rodzeństwem albo z dziećmi znajomych.

Przećwiczcie też konkretne zdania: „Pomocy!", „To nie mój tata!", „Niech ktoś mi pomoże!". Dziecko, które nigdy tego nie ćwiczyło, w stresie może się po prostu sparaliżować.

Uwaga: Ćwiczcie na zewnątrz, nie w zamkniętym pomieszczeniu. Uszy dzieci (i Twoje) są wrażliwe.

Zawsze najpierw zapytaj (od 3 lat)

Wprowadźcie w domu prostą zasadę: zanim dziecko gdzieś pójdzie albo oddali się od Was, pyta o zgodę.

To daje dziecku poczucie bezpieczeństwa (decyzja nie spoczywa na nim), a Wam kontrolę nad sytuacją. Ważne: jeśli dziecko najczęściej słyszy „nie", w końcu przestanie pytać. Dlatego od czasu do czasu warto się zgodzić i albo towarzyszyć dziecku, albo kontrolować sytuację z dystansu.

Z kolegą raźniej (od 4 lat)

Wytłumacz dziecku, że poza domem jest bezpieczniej z kimś niż samemu. Na spacerze, w drodze ze szkoły, na podwórku. Pomagaj dziecku budować przyjaźnie i organizuj wspólne zabawy, żeby miało z kim wracać i z kim się trzymać.

Numery alarmowe (od 5 lat)

Zainscenizujcie sytuację (z humorem, żeby nie wystraszyć!) i poproście dziecko, żeby „wezwało" pomoc. Użyjcie telefonu zabawki albo starego telefonu.

Dziecko powinno znać numer 112 (europejski numer alarmowy, działa z każdego telefonu, nawet bez karty SIM). Starsze dzieci mogą znać też 997 (policja), 998 (straż pożarna), 999 (pogotowie).

Kartkę z numerami powieście w widocznym miejscu przy telefonie.

Ćwiczcie też, co powiedzieć dyspozytorowi: swoje imię i nazwisko, co się dzieje, gdzie jest (adres domowy albo opis miejsca).

Plan na wypadek pożaru (od 5 lat)

Wspólnie z dzieckiem omówcie i narysujcie plan: co robi każdy z domowników w razie pożaru. Którędy wychodzić, gdzie się spotkać na zewnątrz, jak wygląda czujnik dymu i co oznacza jego dźwięk.

Przećwiczcie to raz. Nie musi to być dramatyczne. Potraktujcie jak zabawę: „Alarm! Ile sekund potrzebujemy, żeby wszyscy byli na dworze?"

Bezpieczeństwo w internecie (od 5 lat)

Ten temat był nieobecny w 2006 roku, kiedy artykuł powstał, ale dziś to jedno z najpoważniejszych zagrożeń. Już przedszkolaki korzystają z tabletów i smartfonów.

Podstawowe zasady, które warto wprowadzić od początku:

• Nie podawaj nikomu swojego imienia, nazwiska, adresu ani nazwy przedszkola/szkoły.
• Nie wysyłaj nikomu swoich zdjęć bez pytania mamy albo taty.
• Jeśli ktoś w grze albo w aplikacji pisze coś, co sprawia, że czujesz się dziwnie, pokaż to rodzicom.
• Nie klikaj w linki od nieznajomych.
• Jeśli coś cię przestraszyło na ekranie, zamknij tablet i powiedz dorosłemu.

Dla starszych dzieci (od 7 lat) warto rozmawiać o: cyberprzemicy, hejcie, uwodzeniu przez obcych online (grooming) i o tym, że nie wszystko w internecie jest prawdą.

Dobre materiały do wykorzystania znajdziesz na stronie Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę (dawniej Fundacja Dzieci Niczyje) i w programie Sieciaki.pl.

Kilka zasad, które warto mieć na uwadze:

Dostosuj do wieku. Trzylatek uczy się przez zabawę z lalką. Pięciolatek rozumie proste scenki. Siedmiolatek może rozmawiać o bardziej złożonych sytuacjach. Nie wrzucaj wszystkich ćwiczeń naraz.

Nie strasz, dawaj narzędzia. Zamiast „porwie cię obcy człowiek" mów „jeśli ktoś nieznajomy cię zaczepi, wiesz, co robić". Buduj poczucie sprawczości, nie lęk.

Obserwuj dziecko. Jeśli po ćwiczeniu dziecko jest niespokojne, miewa koszmary albo wraca do tematu z niepokojem, odpuść na jakiś czas. Nie każde dziecko potrzebuje takiej samej dawki informacji.

Powtarzaj regularnie. Jednorazowe ćwiczenie szybko się zapomina. Wracaj do tych zabaw co kilka tygodni, w nowej formie.

Współpracuj z przedszkolem i szkołą. Zapytaj, czy prowadzą programy edukacji bezpieczeństwa. Jeśli tak, wzmocnij je w domu. Jeśli nie, zaproponuj. Wiele przedszkoli korzysta z gotowych programów.

Część pomysłów na ćwiczenia pochodzi z książki „Co dzień mądrzejsze. 365 gier i zabaw kształtujących charakter, wrażliwość i inteligencję emocjonalną dziecka", D. Chapman Weston i M.S. Weston.