Prawdy i mity o żywieniu dzieci

W drugim półroczu życia zapotrzebowanie dziecka na żelazo gwałtownie rośnie. Dlatego produkty wzbogacane w żelazo, w tym kaszki niemowlęce, mogą być dobrym elementem diety, szczególnie między 6. a 12. miesiącem życia.

Nie oznacza to jednak, że kaszki „dla niemowląt” muszą być podawane aż do 3. roku życia. Aktualne wytyczne są bardziej elastyczne niż dawniej. Źródłem żelaza mogą być także:

• mięso,
• jaja,
• rośliny strączkowe,
• pełnoziarniste produkty zbożowe.

Problemem wielu kaszek jest wysoka zawartość cukru dodanego lub naturalnie występujących cukrów prostych. Dlatego warto czytać etykiety i wybierać produkty bez dodatku cukru.

Zdecydowanie warto przyzwyczajać dzieci do naturalnych kasz, takich jak jaglana, gryczana czy jęczmienna.

Najważniejsza zmiana względem dawnych zaleceń dotyczy mleka przed ukończeniem 12. miesiąca życia. Dzieciom poniżej 1. roku życia nie należy podawać niemodyfikowanego mleka krowiego ani koziego jako głównego napoju. Może ono:

• obciążać nerki,
• zwiększać ryzyko niedoboru żelaza,
• nie pokrywać zapotrzebowania na kluczowe składniki odżywcze.

Po ukończeniu 12 miesięcy zdrowe dziecko może pić mleko krowie jako element diety, o ile nie ma alergii na białko mleka krowiego.

Nie ma obowiązku podawania mleka modyfikowanego do 3. roku życia, jeśli dieta dziecka jest dobrze zbilansowana. Tzw. mleka typu junior są produktami opcjonalnymi.

Bardzo ważne

Mleka niepasteryzowanego, tzw. „prosto od krowy”, nie należy podawać niemowlętom ani małym dzieciom. Może ono zawierać groźne bakterie, takie jak Salmonella, Listeria czy E. coli.

Dawniej zalecano opóźnianie wprowadzania jaj, ryb, orzechów czy glutenu. Dziś wiemy, że nie ma to działania ochronnego.

Zgodnie z aktualnymi zaleceniami WHO, ESPGHAN i polskich towarzystw pediatrycznych:

• produkty potencjalnie alergizujące można wprowadzać między 6. a 12. miesiącem życia,
• nie należy opóźniać ich bez wskazań medycznych,
• najlepiej podawać je w małych ilościach i obserwować reakcję dziecka.

Wyjątek stanowią dzieci z grupy wysokiego ryzyka alergii – tu decyzję podejmuje lekarz.

W Polsce zalecenia są zbliżone do europejskich, choć szczegóły mogą różnić się od amerykańskich wytycznych AAP.

Masło może być elementem diety dziecka, ale nie jest jedynym ani najlepszym źródłem tłuszczu. Dzieci potrzebują tłuszczów, zwłaszcza nienasyconych kwasów tłuszczowych. Najlepszymi źródłami są:

• olej rzepakowy,
• oliwa z oliwek,
• tłuste ryby morskie,
• orzechy (w odpowiedniej formie).

Nie zaleca się stosowania twardych margaryn zawierających tłuszcze trans. Nowoczesne miękkie margaryny bez tłuszczów trans mogą być alternatywą, ale podstawą powinny być naturalne oleje roślinne.

Ryby są ważnym elementem diety dziecka ze względu na kwasy omega-3. Jednak nie każda ryba jest równie wartościowa.

Dla dzieci zalecane są:

• łosoś,
• pstrąg,
• makrela atlantycka,
• śledź.

Należy unikać ryb o wysokiej zawartości rtęci, takich jak miecznik czy rekin. Popularna panga ma niską zawartość kwasów omega-3, więc jej wartość odżywcza jest ograniczona.

W wielu domach czarna herbata jest naturalnym dodatkiem do śniadania czy kolacji. Dorośli często traktują ją jako „łagodny” napój, więc intuicyjnie podają ją także dzieciom. Tymczasem czarna herbata nie jest zalecana w diecie małych dzieci.

Po pierwsze, zawiera kofeinę (a dokładniej teinę, która działa w organizmie tak samo jak kofeina). Nawet jeśli jej ilość w jednej filiżance nie jest bardzo duża, u małych dzieci może powodować:

• nadmierne pobudzenie,
• problemy z koncentracją,
• trudności z zasypianiem,
• rozdrażnienie.

Po drugie, czarna herbata zawiera taniny, czyli związki, które ograniczają wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego. A właśnie niedobór żelaza jest jednym z najczęstszych problemów żywieniowych u niemowląt i małych dzieci. Podawanie herbaty do posiłków może dodatkowo utrudniać przyswajanie tego pierwiastka.

W praktyce oznacza to, że nawet jeśli dziecko lubi smak herbaty, nie jest to dobry codzienny wybór napoju.

Co zamiast herbaty?

Najlepszym napojem dla dziecka – zarówno niemowlęcia po rozszerzeniu diety, jak i przedszkolaka – pozostaje woda. To ona powinna być podstawą nawodnienia.

Soki owocowe, nawet te 100%, należy traktować jako element posiłku, a nie jako napój gaszący pragnienie. Zawierają naturalne cukry proste i przy częstym spożyciu mogą sprzyjać nadwadze oraz próchnicy.

Warto też zachować ostrożność wobec herbat granulowanych „dla dzieci”. Choć często reklamowane są jako bezpieczne i zdrowe, wiele z nich zawiera znaczące ilości cukru lub glukozy. Regularne podawanie takich napojów przyzwyczaja dziecko do słodkiego smaku i utrwala preferencję słodkich produktów w przyszłości.

Jeśli dziecko nie chce pić samej wody, można:

• dodać do niej plasterek cytryny lub kilka malin,
• podać ją w atrakcyjnym kubku,
• serwować wodę lekko schłodzoną w upalne dni.

Kształtowanie prawidłowych nawyków picia zaczyna się bardzo wcześnie – i to, co dziś wydaje się drobiazgiem, może mieć znaczenie dla zdrowia dziecka w przyszłości.

Wielu rodziców słyszy: „Ma już rok, może jeść wszystko”. I rzeczywiście, dieta rocznego dziecka jest znacznie bardziej urozmaicona niż dieta niemowlęcia. To jednak nie oznacza, że może ono bez ograniczeń jeść dokładnie to samo, co dorośli.

Organizm małego dziecka nadal się rozwija. Nerki, wątroba i układ pokarmowy nie są jeszcze w pełni dojrzałe. Dlatego dieta powinna być dostosowana do jego potrzeb – lżejsza, mniej przetworzona i mniej słona niż jadłospis dorosłych.

Na co zwrócić szczególną uwagę?

Ograniczenie soli
Dzieci nie powinny spożywać takiej ilości soli jak dorośli. Nadmiar sodu obciąża nerki i może sprzyjać rozwojowi nadciśnienia w przyszłości. Nie należy dosalać potraw przeznaczonych dla dziecka, a wspólne posiłki warto przygotowywać z minimalną ilością soli.

Brak dosalania na talerzu
Jeśli dziecko od początku przyzwyczai się do mniej słonego smaku, nie będzie odczuwało potrzeby intensywnego doprawiania potraw. Preferencje smakowe kształtują się bardzo wcześnie.

Unikanie produktów typu instant
Zupy w proszku, sosy z torebki, kostki rosołowe czy gotowe dania dla dorosłych często zawierają duże ilości soli, wzmacniaczy smaku i tłuszczów niskiej jakości. Dla małego dziecka to zdecydowanie nie jest dobry wybór.

Ostrożność ze smażeniem
Smażony kotlet w panierce czy frytki nie powinny być stałym elementem diety roczniaka. Lepiej wybierać gotowanie, duszenie, pieczenie lub gotowanie na parze. To techniki kulinarne, które pozwalają zachować wartość odżywczą potraw i są łagodniejsze dla przewodu pokarmowego dziecka.

A co z cukrem?

Choć w tym wieku dziecko może próbować różnych smaków, nadmiar cukru w diecie nie jest wskazany. Zbyt wczesne przyzwyczajanie do słodkich smaków zwiększa ryzyko nadwagi, próchnicy i zaburzeń metabolicznych w przyszłości.

Co oznacza to w praktyce?

Roczne dziecko może jeść to samo co rodzina, ale w wersji dziecięcej:

• mniej słonej,
• mniej przetworzonej,
• bez ostrych przypraw,
• bez dużej ilości cukru,
• bez ciężkich, smażonych potraw.

To dobry moment, by cała rodzina zaczęła jeść zdrowiej. Często to właśnie pojawienie się dziecka przy stole motywuje dorosłych do zmiany nawyków.

Bo prawda jest taka: dziecko uczy się przez obserwację. Jeśli widzi na talerzu warzywa, kasze i domowe posiłki, to będzie dla niego normalne. Jeśli widzi słodkie napoje i fast food, również.

Bibliografia

• Polskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci. Zasady żywienia niemowląt i małych dzieci w Polsce. Aktualne rekomendacje ekspertów.
• Polskie Towarzystwo Pediatryczne. Stanowisko dotyczące żywienia dzieci w pierwszych latach życia.
• Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH. Normy żywienia dla populacji Polski.