Szczepienia ochronne: typy, rola, przeciwwskazania

Szczepionka to preparat biologiczny, który imituje naturalną infekcję i prowadzi do rozwoju odporności analogicznej do tej, jaką organizm nabywa podczas kontaktu z prawdziwym drobnoustrojem (bakterią lub wirusem). Warto podkreślić, że uzyskanie odporności w wyniku szczepienia jest bezpieczniejsze niż w wyniku przebycia choroby. W skład szczepionki może wchodzić żywy, osłabiony (atenuowany) lub zabity drobnoustrój, a także fragmenty jego struktury czy metabolity.

Preparaty szczepionkowe zawierają: antygen stymulujący odpowiedź immunologiczną, adiuwanty (substancje wzmacniające odpowiedź immunologiczną lub opóźniające uwalnianie antygenu, obecne w niektórych szczepionkach), środki konserwujące oraz substancje pomocnicze i stabilizujące.

Większość szczepionek podawana jest w formie zastrzyku, niektóre doustnie (np. przeciw rotawirusom), a pojedyncze wziewnie (np. przeciwko grypie w formie rozpylanej do nosa).

Podział ze względu na rodzaj antygenu

Szczepionki żywe (atenuowane) zawierają szczepy żywych drobnoustrojów o znikomej zjadliwości, które potrafią namnażać się w organizmie bez wywoływania choroby. Wywołują silną odporność, często już po jednej dawce. Przykłady: BCG (gruźlica), MMR (odra, świnka, różyczka), szczepionka przeciw ospie wietrznej, rotawirusom, OPV (polio doustna).

Szczepionki inaktywowane (zabite) zawierają martwe drobnoustroje zniszczone pod wpływem czynników chemicznych lub fizycznych. Nie niosą ryzyka wywołania choroby, ale słabiej stymulują odpowiedź komórkową, dlatego wymagają podania kilku dawek. Przykłady: IPV (polio), szczepionki przeciw WZW A, krztuścowi, cholerze, durowi brzusznemu.

Szczepionki podjednostkowe i rekombinowane zawierają wybrane, oczyszczone antygeny drobnoustrojów (nie całe drobnoustroje). Ponieważ odpowiedź na wyselekcjonowane antygeny bywa słabsza, konieczne jest zastosowanie kilku dawek, adiuwantów i nośników. Do tej grupy należą preparaty przeciw Haemophilus influenzae typu b (Hib), pneumokokom i meningokokom. Szczepionki rekombinowane (np. przeciw WZW B) zawierają antygen wytwarzany metodami inżynierii genetycznej. Z kolei anatoksyny (np. przeciw błonicy i tężcowi) to toksyny pozbawione zjadliwości, ale zachowujące właściwości antygenowe.

Podział ze względu na liczbę antygenów

Szczepionki monowalentne zawierają jeden rodzaj antygenu (np. szczepionka przeciwko odrze). Szczepionki skojarzone (wieloważne) zawierają antygeny co najmniej dwóch drobnoustrojów, co pozwala zmniejszyć liczbę wkłuć i chronić przed kilkoma chorobami jednocześnie. Przykłady to DTP (błonica, tężec, krztusiec), MMR, a także preparaty wysoce skojarzone typu „5 w 1" i „6 w 1". Szczepionki poliwalentne zawierają antygeny kilku szczepów tego samego gatunku (np. OPV). Kojarzenie różnych antygenów wynika z tzw. efektu adiuwantowego: organizm reaguje silniej na antygeny podane łącznie niż na te same antygeny podawane osobno.

Program Szczepień Ochronnych (PSO) jest aktualizowany co roku przez Głównego Inspektora Sanitarnego i publikowany w Dzienniku Urzędowym Ministra Zdrowia. PSO na 2026 rok, opublikowany 31 października 2025 r., wprowadza kilka istotnych zmian w stosunku do poprzednich lat.

Szczepienia obowiązkowe (bezpłatne)

Obowiązkowy kalendarz obejmuje ochronę przed 11 chorobami: gruźlicą (BCG), wirusowym zapaleniem wątroby typu B (WZW B), błonicą, tężcem, krztuścem, polio, zakażeniami Haemophilus influenzae typu b (Hib), pneumokokami, rotawirusami oraz odrą, świnką i różyczką (MMR). Cykl szczepień rozpoczyna się w pierwszej dobie życia na oddziale noworodkowym, a dawki przypominające podaje się w 6., 14. i 19. roku życia.

Najważniejsze zmiany w PSO 2026

Szczepionka „6 w 1". Od 2026 roku oficjalnie wprowadzono dwa schematy realizacji szczepień z użyciem preparatu wysoce skojarzonego DTaP-IPV-Hib-HBV (tzw. „6 w 1"): dotychczasowy schemat 3+1 oraz nowy, skrócony schemat 2+1. Szczepionka „6 w 1" oznacza mniej wkłuć dla dziecka. Wiąże się z dodatkowym kosztem dla rodziców, a schemat szczepienia dobiera lekarz indywidualnie.

Elastyczność terminu WZW B. U noworodków, których matki mają potwierdzone wysokie stężenie przeciwciał anty-HBs (powyżej 100 U/l, oznaczone w trakcie ciąży), dopuszcza się przesunięcie pierwszej dawki szczepionki przeciw WZW B z pierwszej doby życia na ok. 7.–8. tydzień życia. To zmiana, która budzi dyskusję wśród ekspertów, ponieważ wcześniejsze podanie zwiększa szansę na ukończenie całego cyklu szczepień.

Szczepienia zalecane: co nowego?

HPV (wirus brodawczaka ludzkiego). Od września 2024 roku działa powszechny, bezpłatny program szczepień przeciw HPV dla dziewcząt i chłopców w wieku 9–14 lat (schemat 2-dawkowy). HPV jest główną przyczyną raka szyjki macicy, a także nowotworów prącia, gardła i odbytu. Możliwość bezpłatnego szczepienia dzieci obu płci to ważny krok w profilaktyce onkologicznej.

RSV (syncytialny wirus oddechowy). RSV jest główną przyczyną hospitalizacji niemowląt z powodu infekcji dróg oddechowych. W 2024 roku w Polsce zgłoszono ponad 41 000 przypadków, z czego blisko połowa dotyczyła dzieci do 2. roku życia. Od kwietnia 2025 r. szczepionka Abrysvo jest bezpłatna dla kobiet w ciąży (podawana optymalnie w 32.–36. tygodniu ciąży). Szczepienie matki chroni noworodka przez pierwsze 6 miesięcy życia, zmniejszając ryzyko ciężkiego zakażenia o ponad 80% w pierwszych 3 miesiącach. Dla niemowląt dostępne są też przeciwciała monoklonalne: nirsewimab (Beyfortus, jednorazowo, ok. 2000 zł, nierefundowany) oraz paliwizumab (Synagis, w ramach programu lekowego dla dzieci z grup ryzyka).

Meningokoki, grypa, ospa wietrzna, kleszczowe zapalenie mózgu, WZW A i COVID-19 pozostają w kalendarzu szczepień zalecanych. Część z nich jest odpłatna, część objęta refundacją w określonych grupach wiekowych.

Aktualny kalendarz szczepień na 2026 rok jest dostępny na stronie szczepienia.pzh.gov.pl.

Szczepienia obowiązkowe i zalecane: co płatne, co bezpłatne?

Szczepienia obowiązkowe są bezpłatne, finansowane z budżetu Ministerstwa Zdrowia. Rodzice mogą zdecydować się na zastąpienie bezpłatnych preparatów szczepionkami wysoko skojarzonymi (np. „5 w 1" lub „6 w 1"), które zapewniają mniej wkłuć i stresu dla dziecka, ale wiążą się z dodatkowym kosztem.

Szczepienia zalecane to te, które nie są obowiązkowe, ale są rekomendowane przez ekspertów ze względu na korzyści zdrowotne. Wiele z nich jest obecnie bezpłatnych lub objętych częściową refundacją: HPV jest bezpłatne dla dzieci 9–14 lat (w ramach powszechnego programu szczepień); RSV (Abrysvo) jest bezpłatne dla kobiet w ciąży i osób 65+; grypa jest bezpłatna dla dzieci do 18. roku życia i kobiet w ciąży. Część szczepień zalecanych (np. meningokoki, kleszczowe zapalenie mózgu, WZW A) pozostaje odpłatna.

Nie każde dziecko z katarem czy lekką gorączką musi czekać ze szczepieniem. Warto wiedzieć, że medycyna rozróżnia dwa rodzaje przeciwwskazań, a wiele powszechnie wymienianych „przeciwwskazań" w rzeczywistości nimi nie jest.

Przeciwwskazania bezwzględne (trwałe) to stany, w których ze względu na ryzyko ciężkich odczynów poszczepiennych szczepienia danym preparatem należy całkowicie zaprzestać. Należą do nich: reakcja anafilaktyczna po poprzedniej dawce szczepionki lub na którykolwiek jej składnik (dotyczy wszystkich szczepionek), encefalopatia, która wystąpiła w ciągu 7 dni po podaniu szczepionki przeciw krztuścowi (przeciwwskazanie do dalszych dawek tego preparatu) oraz ciężki niedobór odporności, w przypadku szczepionek żywych (BCG, MMR, OPV, rotawirusy, ospa wietrzna). Ważne jest to, że trwałe przeciwwskazanie do jednej szczepionki nie musi być przeciwwskazaniem do innej.

Przeciwwskazania względne (stany wymagające ostrożności) to sytuacje, w których ryzyko odczynów jest podwyższone, ale korzyści ze szczepienia mogą je przewyższać. Decyzję podejmuje lekarz na podstawie indywidualnego bilansu korzyści i ryzyka. Przykłady to: umiarkowana lub ciężka ostra choroba (z gorączką lub bez), leczenie immunosupresyjne (wymaga konsultacji ze specjalistą), diagnostyka w kierunku postępującej choroby układu nerwowego (tymczasowe odroczenie szczepienia przeciw krztuścowi), niedawne przetoczenie preparatów krwiopochodnych (odroczenie szczepionek żywych, np. MMR). W takich sytuacjach lekarz ustala indywidualny kalendarz szczepień (IKSz), dopasowany do potrzeb dziecka.

Co NIE jest przeciwwskazaniem do szczepienia? 
Wiele powszechnych dolegliwości niesłusznie utrwaliło się w świadomości rodziców jako powody do odraczania szczepień. Łagodna infekcja (katar, kaszel bez gorączki), lekka gorączka po poprzedniej dawce, antybiotykoterapia, wcześniactwo, rekonwalescencja po przebytej chorobie, kontakt z osobą chorą, alergie pokarmowe (bez historii anafilaksji na składniki szczepionki) ani astma nie są przeciwwskazaniami do szczepienia. Odraczanie szczepień z powodu takich stanów to tzw. „stracone szanse na szczepienie", które zwiększają ryzyko zachorowania na choroby zakaźne.

W razie wątpliwości warto porozmawiać z pediatrą. Lekarz kwalifikujący do szczepienia ma obowiązek przeprowadzić wywiad zdrowotny i ocenić, czy szczepienie jest bezpieczne.

Po szczepieniu mogą pojawić się niepożądane odczyny poszczepienne (NOP). Najczęściej są to reakcje łagodne: ból, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu wkłucia, krótkotrwała gorączka, rozdrażnienie. Takie objawy zwykle ustępują samoistnie w ciągu 2–3 dni i świadczą o tym, że układ odpornościowy pracuje. Poważne NOP (np. reakcja anafilaktyczna, drgawki gorączkowe) zdarzają się bardzo rzadko. Nie zaobserwowano różnicy w częstości występowania NOP między szczepionkami skojarzonymi a pojedynczymi.

System nadzoru w Polsce

System nadzoru nad bezpieczeństwem szczepionek reguluje ustawa z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu i zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych. Lekarz, który stwierdzi lub podejrzewa NOP, ma obowiązek zgłosić go do Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w ciągu 24 godzin. Zgłoszenia trafiają następnie do Zakładu Epidemiologii Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH-PIB, gdzie są weryfikowane i analizowane. Dane o NOP są publikowane w corocznym Biuletynie „Szczepienia ochronne w Polsce" (dostępnym na pzh.gov.pl). Na poziomie europejskim bezpieczeństwo szczepionek nadzoruje Europejska Agencja Leków (EMA).

Rodzic też może zgłosić NOP

Oprócz obowiązkowego systemu lekarskiego istnieje dobrowolny system zgłaszania, w którym każda zainteresowana osoba (rodzic, opiekun, sam pacjent) może zgłosić podejrzenie NOP bezpośrednio do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych (URPL) za pośrednictwem platformy smz.ezdrowie.gov.pl. Zgłoszenie nie wymaga potwierdzenia przez lekarza.

Na co zwrócić uwagę po szczepieniu?

Gorączka powyżej 38°C utrzymująca się dłużej niż 2–3 dni, silny obrzęk obejmujący znaczną część kończyny, nieutulony płacz trwający ponad 3 godziny, drgawki, wysypka lub omdlenie to objawy, z którymi należy skontaktować się z lekarzem. Po szczepieniu warto pozostać w przychodni przez 30 minut, aby w razie rzadkiej reakcji anafilaktycznej personel mógł udzielić natychmiastowej pomocy.

W Polsce działa także Fundusz Kompensacyjny Szczepień Ochronnych, który umożliwia ubieganie się o świadczenie kompensacyjne w przypadku poważnych NOP wymagających hospitalizacji.

Obowiązek szczepień w Polsce wynika z ustawy z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Warto jednak rozumieć, czym jest ten obowiązek w praktyce.

Szczepienia obowiązkowe nie oznaczają szczepień przymusowych. Nikt nie może fizycznie zmusić rodzica do zaszczepienia dziecka. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, w której u osoby podejrzewa się lub rozpoznano szczególnie niebezpieczną chorobę zakaźną (art. 36 ustawy). W codziennej praktyce obowiązek oznacza, że w przypadku uchylania się od szczepień Powiatowy Inspektor Sanitarny może wszcząć postępowanie egzekucyjne. W ramach tego postępowania Wojewoda może nałożyć na rodziców grzywnę w celu przymuszenia: jednorazowo do 10 000 zł, łącznie do 50 000 zł. Ponadto, zgodnie z art. 115 Kodeksu wykroczeń, za uporczywe uchylanie się od szczepień grozi grzywna do 1500 zł lub nagana.

Szczepienia zalecane (np. przeciw grypie, meningokokom, ospie wietrznej) są dobrowolne i nie podlegają egzekucji administracyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie potwierdzał, że obowiązek szczepień realizuje ważne cele społeczne, tj. ochronę zdrowia publicznego i ochronę praw innych osób, i jest zgodny z Konwencją Praw Człowieka. Warto też wiedzieć, że w niektórych miastach (np. w Białymstoku od października 2025 r.) niezaszczepione dzieci nie są przyjmowane do publicznych żłobków.

Dzieci z chorobami przewlekłymi (cukrzycą, astmą, wadami serca, chorobami nerek) nie tylko mogą, ale wręcz powinny być szczepione, ponieważ są bardziej narażone na ciężki przebieg chorób zakaźnych. W ich przypadku lekarz specjalista ustala indywidualny kalendarz szczepień (IKSz), który uwzględnia rodzaj choroby, stosowane leczenie oraz ewentualne przeciwwskazania do konkretnych preparatów.

Szczególną ostrożność zachowuje się u dzieci z immunosupresją (np. po przeszczepie, w trakcie chemioterapii, z wrodzonymi niedoborami odporności). U tych dzieci szczepionki żywe (BCG, MMR, ospa wietrzna, rotawirusy) mogą być przeciwwskazane, natomiast szczepionki inaktywowane i podjednostkowe są bezpieczne, choć mogą być mniej skuteczne. Decyzję o szczepieniu podejmuje lekarz prowadzący we współpracy z immunologiem lub specjalistą chorób zakaźnych.

Dla dzieci, które nie mogą być szczepione z przyczyn medycznych, szczególne znaczenie ma odporność zbiorowiskowa (populacyjna). Im więcej osób w otoczeniu dziecka jest zaszczepionych, tym mniejsze ryzyko, że choroba do niego dotrze. Dlatego szczepienie zdrowych dzieci to także akt solidarności z tymi, które szczepić się nie mogą. Warto porozmawiać z pediatrą o indywidualnym planie szczepień, jeśli Twoje dziecko ma chorobę przewlekłą lub przyjmuje leki wpływające na układ odpornościowy.

Konsultacja merytoryczna: dr Maciej Zakrzewski, pediatra, Szpital Bielański w Warszawie

Źródła:

• Komunikat GIS z 31.10.2025 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2026 (Dz.Urz.MZ 2025.85)
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 27.09.2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych
• Ustawa z 5.12.2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. 2024 poz. 924)
• szczepienia.pzh.gov.pl — portal NIZP PZH-PIB
• mp.pl/szczepienia — Medycyna Praktyczna, sekcja Szczepienia