Wstrząs anafilaktyczny

Reakcje alergiczne u dzieci i dorosłych są stosunkowo częste i w większości przypadków mają łagodny przebieg. Objawiają się wysypką, katarem, świądem skóry czy łzawieniem oczu. Zdarzają się jednak sytuacje, w których odpowiedź organizmu na alergen jest nagła, gwałtowna i obejmuje wiele układów jednocześnie. W takich przypadkach mówimy o wstrząsie anafilaktycznym (anafilaksji) – najcięższej postaci reakcji alergicznej.

Wstrząs anafilaktyczny to ostry stan zagrożenia życia, który rozwija się zwykle w ciągu minut po kontakcie z alergenem. Dochodzi w nim do masywnego uwalniania mediatorów reakcji alergicznej (m.in. histaminy), co prowadzi do:

• gwałtownego rozszerzenia naczyń krwionośnych,
• spadku ciśnienia tętniczego,
• obrzęków,
• zaburzeń oddychania i krążenia.

Bez natychmiastowej interwencji medycznej anafilaksja może zakończyć się zgonem.

Warto podkreślić, że wstrząs anafilaktyczny może wystąpić także u osób, które wcześniej reagowały na dany alergen jedynie łagodnie. Brak ciężkiej reakcji w przeszłości nie chroni przed anafilaksją w przyszłości.

Anafilaksja może przebiegać różnie i nie zawsze zaczyna się od objawów skórnych. U części osób pierwszym sygnałem jest nagła duszność lub osłabienie. Charakterystyczne jest to, że stan chorego pogarsza się bardzo szybko, a objawy mogą narastać w ciągu minut. Wstrząs anafilaktyczny może przebiegać bez objawów skórnych, a jego pierwszym objawem może być duszność, osłabienie lub nagły spadek ciśnienia.

Objawy wstrząsu anafilaktycznego mogą obejmować jeden układ lub kilka jednocześnie:

Objawy skórne i śluzówkowe
Najczęściej pojawiają się jako jedne z pierwszych i obejmują:

• pokrzywkę, rumień, intensywny świąd skóry,
• obrzęk warg, powiek, języka lub twarzy,
• uczucie pieczenia lub mrowienia skóry.

Objawy ze strony układu oddechowego
Są szczególnie niebezpieczne i wymagają natychmiastowej reakcji:

• duszność, świszczący oddech, kaszel,
• uczucie ucisku w gardle lub klatce piersiowej,
• trudności w mówieniu i połykaniu,
• obrzęk krtani prowadzący do niedrożności dróg oddechowych.

Objawy ze strony układu sercowo-naczyniowego
Wynikają z gwałtownego spadku ciśnienia krwi:

• przyspieszone lub nieregularne bicie serca,
• zawroty głowy, osłabienie, bladość,
• utrata przytomności,
• w skrajnych przypadkach zatrzymanie krążenia.

Objawy ze strony przewodu pokarmowego
Częściej występują u dzieci:

• nudności i wymioty,
• bóle brzucha,
• biegunka.

Objawy anafilaksji najczęściej pojawiają się w ciągu kilku do kilkudziesięciu minut po kontakcie z alergenem, choć sporadycznie mogą wystąpić z opóźnieniem, nawet po godzinie.

Do najczęstszych czynników wywołujących anafilaksję należą:

Pokarmy, zwłaszcza:

• orzechy ziemne i inne orzechy,
• mleko krowie, jaja kurze,
• ryby i owoce morza,
• soja, sezam.

Leki, w tym:

• antybiotyki, szczególnie penicyliny i cefalosporyny,
• niesteroidowe leki przeciwzapalne,
• leki znieczulające,
• niektóre preparaty stosowane w diagnostyce i leczeniu.

Jad owadów, najczęściej:

• os,
• pszczół,
• szerszeni.

Rzadziej przyczyną mogą być lateks, wysiłek fizyczny połączony z ekspozycją na alergen, a także niektóre szczepionki lub substancje chemiczne.

W przypadku podejrzenia wstrząsu anafilaktycznego liczy się każda minuta. Nie wolno czekać, aż objawy „same miną”.

Najważniejsze zasady postępowania:

• Natychmiast wezwij pomoc medyczną, dzwoniąc pod numer alarmowy.
• Jeśli osoba posiada autostrzykawkę z adrenaliną, należy ją podać jak najszybciej, zgodnie z zaleceniami lekarza. Adrenalina jest lekiem pierwszego wyboru w anafilaksji.
• Ułóż chorego w pozycji leżącej z uniesionymi nogami, o ile nie ma duszności. Przy problemach z oddychaniem dopuszczalna jest pozycja półsiedząca.
• Sprawdź oddech i krążenie. W razie potrzeby rozpocznij resuscytację.
• Jeśli reakcja była spowodowana użądleniem owada, usuń żądło jak najszybciej, nie ściskając go.
• Nie podawaj żadnych leków doustnych osobie, która ma trudności z oddychaniem lub połykiem.

Leki przeciwhistaminowe nie zastępują adrenaliny i nie są wystarczające w leczeniu wstrząsu anafilaktycznego.

Profilaktyka anafilaksji polega nie na izolowaniu dziecka, lecz na świadomym zarządzaniu alergią i dobrym przygotowaniu na sytuacje nagłe.

Kluczowe elementy to:

• ścisłe unikanie zidentyfikowanych alergenów,
• dokładne czytanie etykiet produktów,
• informowanie wszystkich opiekunów dziecka (rodzina, nauczyciele, opiekunki, trenerzy),
• stały dostęp do autostrzykawki z adrenaliną i znajomość zasad jej użycia,
• edukacja dziecka dostosowana do wieku,
• regularne kontrole u alergologa,
• posiadanie pisemnego planu postępowania w nagłych sytuacjach.

Dzięki odpowiedniej wiedzy i przygotowaniu większość dzieci z ciężkimi alergiami może prowadzić aktywne, bezpieczne i możliwie normalne życie.