Antykoncepcja po męsku

Planowanie rodziny to decyzja, która dotyczy Was obojga. A mimo to przez dziesięciolecia ciężar odpowiedzialności za zapobieganie ciąży spoczywał niemal wyłącznie na kobietach. Pigułki, spirale, plastry, implanty - ponad 20 kategorii środków antykoncepcyjnych zatwierdzonych przez FDA jest przeznaczonych dla kobiet. Dla mężczyzn? Właściwie dwie opcje: prezerwatywa i wazektomia.

Warto wiedzieć, że to nie kwestia braku zainteresowania ze strony mężczyzn. W międzynarodowym badaniu obejmującym ponad 9000 mężczyzn z dziewięciu krajów ponad połowa deklarowała chęć stosowania nowej metody antykoncepcji, gdyby taka była dostępna (Heinemann i in., 2005, Human Reproduction).

Dobra wiadomość? Po dekadach prób i błędów badania nad antykoncepcją męską przyspieszyły jak nigdy wcześniej. I tym razem naukowcy są bliżej celu niż kiedykolwiek.

Zacznijmy od tego, co Twój partner (lub Ty, jeśli czytasz to jako tata) może stosować już teraz.

Prezerwatywa - klasyka, która wciąż działa

Prezerwatywa pozostaje najpopularniejszą odwracalną metodą antykoncepcji dla mężczyzn na świecie. Przy prawidłowym stosowaniu jej skuteczność wynosi około 98%, choć w praktyce — z uwzględnieniem błędów - spada do ok. 87% (WHO, 2023). To jedyna metoda, która oprócz ochrony przed ciążą chroni też przed chorobami przenoszonymi drogą płciową.

Warto pamiętać: dobrze dobrana prezerwatywa (odpowiedni rozmiar!) znacząco zwiększa komfort i skuteczność. Jeśli Twój partner narzeka, że „nie czuje" - być może po prostu nie trafił na odpowiedni model.

Wazektomia — trwałe rozwiązanie, coraz popularniejsze

Wazektomia to zabieg polegający na przecięciu lub zamknięciu nasieniowodów, co uniemożliwia plemnikom dotarcie do nasienia. Jest to jedna z najskuteczniejszych metod antykoncepcji w ogóle. Ryzyko ciąży po zabiegu wynosi zaledwie około 0,05% (Sharlip i in., 2012, Journal of Urology).

W wielu krajach zachodnich wazektomia jest powszechna. Według danych z The Lancet Global Health, w Ameryce Północnej stosuje ją ok. 12% par, w Europie Północnej i Oceanii: ok. 11%. W Kanadzie to wręcz najpopularniejsza metoda antykoncepcji - 22% kobiet polega na wazektomii partnera (Jacobstein, 2015).

A jak wygląda sytuacja w Polsce? Wazektomia zyskuje na popularności, choć wciąż daleko nam do zachodnich standardów. Szacuje się, że rocznie wykonuje się w Polsce ok. 5 tysięcy zabiegów, a zainteresowanie rośnie o ok. 15% rok do roku. Większość mężczyzn decydujących się na wazektomię ma od 31 do 40 lat i jest w stałym związku (Pawłowska-Krajka i in., 2022, Central European Journal of Urology).

Kilka ważnych faktów o wazektomii:

• Nie wpływa na erekcję, libido ani na odczucia podczas seksu.
• Zabieg trwa ok. 15–30 minut i jest wykonywany w znieczuleniu miejscowym.
• Choć traktowana jako metoda trwała, w niektórych przypadkach możliwe jest jej mikrochirurgiczne odwrócenie (skuteczność maleje z czasem).
• Przed zabiegiem można zdeponować nasienie w banku spermy - na wypadek zmiany planów.

Koszt wazektomii w Polsce to obecnie ok. 2 000–4 000 zł. Zabiegi wykonywane są prywatnie.

To pytanie, które pada od ponad 40 lat. Ale w ostatnich latach odpowiedź brzmi coraz bardziej optymistycznie. Oto najważniejsze kierunki badań.

Żel NES/T — najbardziej zaawansowana metoda

Najdalej w procesie badań klinicznych jest żel hormonalny NES/T (Nestorone/Testosteron), stosowany raz dziennie na skórę pleców. Żel łączy dwa składniki: segesteronu octan (Nestorone), który hamuje produkcję plemników, oraz testosteron, który utrzymuje prawidłowy poziom hormonów i zapobiega spadkowi libido.

Badanie kliniczne fazy IIb - jedno z największych w historii badań nad antykoncepcją męską - objęło 462 pary z 17 ośrodków na całym świecie. Wstępne wyniki przedstawione na konferencji Endocrine Society (ENDO 2024) były bardzo obiecujące;  żel tłumił produkcję plemników szybciej niż oczekiwano. Diana Blithe z NIH, szefowa programu, stwierdziła, że skuteczność NES/T może przewyższać tradycyjne pigułki antykoncepcyjne dla kobiet (NICHD/NIH, 2024).

W lipcu 2025 roku firma Contraline przejęła licencję na NES/T i planuje badania fazy III :  ostatni etap przed ewentualnym zatwierdzeniem przez FDA (Contraline/Population Council, 2025).

DMAU — pigułka hormonalna w tabletce

DMAU (dimethandrolone undecanoate) to kandydat na pierwszą męską pigułkę hormonalną. Działa jednocześnie jak androgen i progestagen, co pozwala hamować produkcję plemników jednym preparatem. Badania fazy I na 100 zdrowych mężczyznach wykazały, że 28-dniowe stosowanie jest dobrze tolerowane i skutecznie obniża poziom hormonów odpowiedzialnych za spermatogenezę (Thirumalai i in., 2019, Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism). W oddzielnym badaniu akceptowalności 80% uczestników deklarowało zadowolenie z metody, a 77% poleciłoby ją innym (Nguyen i in., 2020, Contraception).

Trwają dalsze badania nad formą doustną i iniekcyjną. Do zatwierdzenia potrzeba jeszcze kilku lat, ale DMAU jest jednym z dwóch najpoważniejszych kandydatów na męski środek antykoncepcyjny w nadchodzących 10 latach (Service i in., 2023, Therapeutic Advances in Reproductive Health).

YCT-529 — niehormonalna pigułka

Prawdziwy przełom może przynieść YCT-529 — pierwsza w historii niehormonalna pigułka antykoncepcyjna dla mężczyzn. Opracowana przez naukowców z University of Minnesota i firmę YourChoice Therapeutics, blokuje receptor kwasu retinowego (witaminy A) w jądrach, co hamuje produkcję plemników bez ingerencji w poziom hormonów.

W 2024 roku YCT-529 pomyślnie przeszła pierwszą fazę badań na ludziach — lek okazał się bezpieczny i dobrze tolerowany, bez wpływu na nastrój, libido czy poziom hormonów (Mannowetz i in., 2025, Communications Medicine). Obecnie trwa badanie fazy 2a.

ADAM i Plan A - hydrożele zamiast wazektomii

Fascynujące podejście oferują hydrożele wstrzykiwane do nasieniowodów, działające jak „odwracalna wazektomia". Dwa projekty zasługują na uwagę:

ADAM (Contraline) - hydrożel, który blokuje przepływ plemników i rozpuszcza się samoistnie po ok. 2 latach. W kwietniu 2025 na kongresie American Urological Association zaprezentowano wyniki pierwszego badania na ludziach: ADAM okazał się bezpieczny i u pierwszych uczestników osiągnięto azoospermię po 24 miesiącach (Contraline, AUA 2025).

Plan A (dawniej Vasalgel, NEXT Life Sciences) — żel okluzyjny. W czerwcu 2025 ogłoszono pomyślne zakończenie badań w Ameryce Północnej ze 100% skutecznością (NEXT Life Sciences, 2025).

Jeśli zastanawiasz się, czemu, skoro istnieje tyle obiecujących metod, nadal nie ma „pigułki dla mężczyzn" w aptece, to uczciwe pytanie. Powodów jest kilka.

Biologia jest bardziej wymagająca. U kobiety wystarczy zablokować jedną komórkę jajową w miesiącu. U mężczyzny trzeba unieszkodliwić miliony plemników produkowanych każdego dnia i to odwracalnie, bez trwałego uszkodzenia płodności.

Wymogi bezpieczeństwa są bardzo wysokie. Antykoncepcja jest stosowana przez zdrowe osoby, więc organy regulacyjne wymagają szczególnie niskiego profilu ryzyka. Mężczyzna nie ponosi bezpośrednich medycznych konsekwencji ciąży, co przekłada się na mniejszą tolerancję na efekty uboczne niż w przypadku leków ratujących życie.

Finansowanie i zainteresowanie przemysłu. Przez dekady firmy farmaceutyczne niechętnie inwestowały w ten obszar. Dopiero w ostatnich latach, dzięki zmianom społecznym i wsparciu instytucji publicznych (np. NIH),  badania nabrały tempa.

Wśród metod niewymagających leków ani zabiegów wymienia się czasem stosunek przerywany czy metody termiczne. Warto jednak wiedzieć, że stosunek przerywany ma skuteczność na poziomie zaledwie ok. 78–80% w praktyce, co oznacza, że nawet 1 na 5 par stosujących tę metodę doświadczy nieplanowanej ciąży w ciągu roku (WHO, 2023).

Metody termiczne (np. noszenie specjalnej bielizny) były badane, ale nie przeszły pełnych badań klinicznych i nie są rekomendowane jako wiarygodna forma antykoncepcji przez żadne towarzystwo medyczne.

Nawet jeśli „pigułka dla mężczyzn" nie jest jeszcze dostępna, antykoncepcja nie musi być wyłącznie Twoim problemem. Oto kilka praktycznych kroków:

• Porozmawiajcie otwarcie o tym, kto za co odpowiada w kwestii planowania rodziny. To rozmowa, która buduje zaufanie i bliskość.
• Dobierzcie wspólnie metodę, która będzie wygodna dla Was obojga — dobrze dobrana prezerwatywa, antykoncepcja hormonalna dla Ciebie, albo wazektomia, jeśli Wasza rodzina jest już kompletna.
• Śledźcie postępy w badaniach — w ciągu kilku lat mogą pojawić się zupełnie nowe opcje.

• Heinemann K, Saad F, Wiesemes M, White S, Heinemann L. (2005). Attitudes toward male fertility control: results of a multinational survey on four continents. Human Reproduction, 20(2), 549–556. DOI: 10.1093/humrep/deh574

1. Thirumalai A, Ceponis J, Amory JK, et al. (2019). Effects of 28 Days of Oral Dimethandrolone Undecanoate in Healthy Men: A Prototype Male Pill. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 104(2), 423–432. DOI: 10.1210/jc.2018-01452
2. Nguyen BT, Farrant MT, Anawalt BD, et al. (2020). Acceptability of oral dimethandrolone undecanoate in a 28-day placebo-controlled trial of a hormonal male contraceptive prototype. Contraception, 102(1), 52–57. DOI: 10.1016/j.contraception.2020.04.006
3. Mannowetz N, McCallum SW, Sidhu S, et al. (2025). Safety and pharmacokinetics of the non-hormonal male contraceptive YCT-529. Communications Medicine, 5, 279. DOI: 10.1038/s43856-025-01004-4
4. Service CA, Puri D, Hsieh T, Patel DP. (2023). Emerging concepts in male contraception: a narrative review of novel, hormonal and non-hormonal options. Therapeutic Advances in Reproductive Health, 17. PMC: PMC10634021
5. Pawłowska-Krajka E, Bajkowski M, Dorobek A, et al. (2022). Demographics of men receiving vasectomies in Poland 2019–2020. Central European Journal of Urology, 75(2), 220–225. PMC: PMC9326707
6. Sharlip ID, Belker AM, Honig S, et al. (2012). Vasectomy: AUA Guideline. Journal of Urology, 188(6 Suppl), 2482–2491.
7. Jacobstein R. (2015). The kindest cut: global need to increase vasectomy availability. The Lancet Global Health, 3(12), e733–e734. DOI: 10.1016/S2214-109X(15)00168-0