Niedobór żelaza w ciąży - dlaczego jest groźny i jak go uniknąć?

Żelazo pełni kluczową rolę w produkcji hemoglobiny - białka krwinek czerwonych, które transportuje tlen do tkanek matki i rozwijającego się dziecka. W ciąży zapotrzebowanie na ten pierwiastek gwałtownie rośnie: organizm potrzebuje dodatkowego żelaza na zwiększoną produkcję erytrocytów (ok. 450 mg), na zaopatrzenie płodu (ok. 270 mg) i łożyska (ok. 90 mg). To łącznie około 800 mg żelaza ponad codzienne potrzeby.

Przed ciążą dzienne zapotrzebowanie kobiety na żelazo wynosi 18 mg, a w ciąży wzrasta do 27 mg, to ilość trudna do pokrycia samą dietą, zwłaszcza w II i III trymestrze, kiedy płód intensywnie rośnie. Dlatego niedobór żelaza jest najczęstszym deficytem żywieniowym wśród ciężarnych na całym świecie.

To rozróżnienie jest bardzo ważne i w wielu artykułach bywa pomijane.

Niedobór żelaza (iron deficiency, ID) oznacza wyczerpanie zapasów żelaza w organizmie. Wykrywa się go badając poziom ferrytyny w surowicy krwi. Według rekomendacji PTGiP z 2023 r. o niedoborze mówimy, gdy ferrytyna spada poniżej 60 µg/l u ciężarnych (w populacji ogólnej stosuje się też próg <15 µg/l). Na tym etapie kobieta może nie odczuwać żadnych objawów — ale jej zapasy żelaza już się kurczą.

Niedokrwistość z niedoboru żelaza (iron deficiency anemia, IDA) to bardziej zaawansowany stan, w którym niedobór żelaza prowadzi do spadku stężenia hemoglobiny poniżej 11 g/dl (norma WHO dla ciężarnych). Dopiero wtedy pojawiają się typowe objawy: zmęczenie, bladość skóry, duszność, przyspieszone bicie serca, problemy z koncentracją.

Innymi słowy: każda niedokrwistość z niedoboru żelaza jest poprzedzona niedoborem żelaza, ale nie każdy niedobór żelaza oznacza niedokrwistość. Dlatego sama morfologia krwi nie wystarczy - konieczne jest oznaczenie ferrytyny.

Nieleczony niedobór żelaza i niedokrwistość w ciąży mogą prowadzić do poważnych powikłań zarówno dla matki, jak i dla dziecka:

Dla matki: zwiększone ryzyko infekcji, zaburzenia czynności skurczowej macicy w trakcie porodu, obfite krwawienie poporodowe, a także wolniejszy powrót do zdrowia po porodzie.

Dla dziecka: ryzyko hipotrofii płodu (zbyt niska masa ciała), porodu przedwczesnego, a w skrajnych przypadkach — niedotlenienia wewnątrzmacicznego.

Niedobór żelaza a tarczyca w ciąży

Ciekawy i stosunkowo niedawno potwierdzony związek dotyczy wpływu niedoboru żelaza na pracę tarczycy matki. Żelazo jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania peroksydazy tarczycowej (TPO) — enzymu kluczowego dla produkcji hormonów tarczycy. A to właśnie hormony tarczycy matki odgrywają fundamentalną rolę w rozwoju mózgu płodu, szczególnie w I trymestrze, kiedy tarczyca dziecka nie jest jeszcze wykształcona.

W 2016 r. zespół dr. Krisa Poppe z uniwersyteckiego szpitala Saint-Pierre w Brukseli przebadał 1900 ciężarnych w I trymestrze. Badanie wykazało, że 35% z nich miało niedobór żelaza (ferrytyna <15 µg/ml), a wśród kobiet z niedoborem 10% miało cechy autoimmunologii tarczycy (podwyższone przeciwciała anty-TPO), w porównaniu z 6% w grupie bez niedoboru. Kobiety z niedoborem żelaza miały też częściej subkliniczną niedoczynność tarczycy (20% vs 14,8%).

Te wyniki potwierdziła metaanaliza Luo i wsp. z 2021 r., obejmująca badania z baz Cochrane, Embase, Medline i PubMed. Wykazano, że niedobór żelaza u kobiet w wieku rozrodczym niemal dwukrotnie zwiększa ryzyko obecności przeciwciał anty-TPO (OR: 1,89; 95% CI: 1,17–3,06). U ciężarnych z niedoborem żelaza stwierdzono istotnie wyższe stężenie TSH i niższe stężenie wolnej tyroksyny (FT4).

Najnowsza metaanaliza Parsaei i wsp. z 2025 r. (obejmująca badania do 2023 r.) dodatkowo potwierdza, że niższe stężenie ferrytyny u ciężarnych wiąże się z wyższym TSH i niższym FT4, co może przekładać się na gorsze wyniki ciążowe.

Wniosek: Monitorowanie żelaza w ciąży ma znaczenie nie tylko dla zapobiegania niedokrwistości, ale także dla ochrony funkcji tarczycy matki i prawidłowego rozwoju mózgu dziecka.

Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników w rekomendacjach z 2020 r. (aktualizowanych w 2023 r.) przyjęło stanowisko ostrożniejsze niż WHO i warto wiedzieć dlaczego.

WHO zaleca rutynową suplementację żelazem (30–60 mg/dobę) u wszystkich ciężarnych, niezależnie od wyników badań. Jednak PTGiP (podobnie jak brytyjskie RCOG i BSCH) nie podziela tego stanowiska, wskazując, że nadmiar żelaza również może niekorzystnie wpływać na przebieg ciąży i stan noworodka.

Co zaleca PTGiP?

• Regularne badania od I wizyty położniczej - morfologia krwi i oznaczenie ferrytyny u każdej ciężarnej.
• Przed 16. tygodniem ciąży — suplementacja żelazem TYLKO w przypadku potwierdzonej niedokrwistości z niedoboru żelaza (hemoglobina <11 g/dl ORAZ obniżona ferrytyna).
• Po 16. tygodniu ciąży — suplementacja żelazem w dawce do 30 mg/dobę, jeśli ferrytyna spada poniżej 60 µg/l (nawet bez współistniejącej niedokrwistości).
• Przy prawidłowych wynikach badań — PTGiP NIE zaleca suplementacji żelazem.
• W przypadku potwierdzonej niedokrwistości — dawki lecznicze: 50–60 mg żelaza elementarnego dziennie, z kontrolą po 2 tygodniach (wzrost Hb o ok. 2 g/dl świadczy o skuteczności leczenia). Leczenie kontynuowane przez minimum 3 miesiące, do normalizacji hemoglobiny i ferrytyny.

Dlaczego nie suplementować „na wszelki wypadek"?

Nadmiar żelaza nie jest obojętny  wiąże się z ryzykiem cukrzycy ciążowej, stresu oksydacyjnego i zaburzeń wzrastania płodu. Dlatego kluczowa jest indywidualna ocena na podstawie wyników badań, a nie rutynowe podawanie preparatów żelaza każdej ciężarnej.

Zbilansowana dieta powinna być pierwszym krokiem w zapobieganiu niedoborom. Żelazo występuje w dwóch formach:

Żelazo hemowe (lepiej przyswajalne, 15–35%)  występuje w produktach zwierzęcych: czerwone mięso (wołowina, jagnięcina), wątróbka (szczególnie wołowa — uwaga: ograniczyć w I trymestrze ze względu na witaminę A), drób, ryby (sardynki), ostrygi i owoce morza.

Żelazo niehemowe (gorzej przyswajalne, 2–20%)  występuje w produktach roślinnych: nasiona roślin strączkowych (soczewica, ciecierzyca, fasola), ciemne warzywa liściaste (szpinak, jarmuż), orzechy i pestki (szczególnie pestki dyni), produkty zbożowe pełnoziarniste, suszone owoce (morele, rodzynki), natka pietruszki.

Jak poprawić wchłanianie żelaza?

Witamina C znacząco poprawia wchłanianie żelaza niehemowego. Warto łączyć posiłki bogate w żelazo z papryką, cytrusami, kiwi lub sokiem z cytryny. Z kolei kawa, herbata, nabiał i preparaty wapnia hamują wchłanianie żelaza i powinny być spożywane w odstępie co najmniej 1–2 godzin od posiłku bogatego w żelazo lub od przyjęcia suplementu.

Wczesny niedobór żelaza często przebiega bezobjawowo, co sprawia, że regularne badania laboratoryjne są tak ważne. W miarę pogłębiania się niedoboru mogą pojawić się: 

• przewlekłe zmęczenie i osłabienie (wykraczające poza „normalne" zmęczenie ciążowe), 
• bladość skóry i błon śluzowych, 
• duszność przy niewielkim wysiłku, 
• przyspieszone bicie serca, 
• zawroty głowy, 
• problemy z koncentracją i pamięcią, 
• łamliwość paznokci i wypadanie włosów, 

Jeśli odczuwasz którykolwiek z tych objawów, porozmawiaj z lekarzem prowadzącym ciążę o wykonaniu badań poziomu ferrytyny. Morfologia krwi sama w sobie może nie wykazać problemu na wczesnym etapie.

Bibliografia

1. Sieroszewski P. i wsp. (2023). Guidelines of the Polish Society of Gynecologists and Obstetricians on the diagnosis and treatment of iron deficiency and iron deficiency with anemia. Ginekologia Polska, 94(5), 415–422. DOI: 10.5603/GP.a2022.0153 | PubMed: 37042329
2. Zimmer M., Sieroszewski P., Oszukowski P. i wsp. (2020). Polish Society of Gynecologists and Obstetricians recommendations on supplementation during pregnancy. Ginekologia Polska, 91(10), 644–653. DOI: 10.5603/GP.2020.0159 | PubMed: 33184834 (polskie tłumaczenie: Gin. i Perinat. Prakt. 2020; 5(4): 170–181)
3. Veltri F., Decaillet S., Kleynen P. i wsp. (2016). Prevalence of thyroid autoimmunity and dysfunction in women with iron deficiency during early pregnancy: is it altered? European Journal of Endocrinology, 175(3), 191–199. DOI: 10.1530/EJE-16-0288 | PubMed: 27450694
4. Luo J., Wang X., Yuan L., Guo L. (2021). Iron Deficiency, a Risk Factor of Thyroid Disorders in Reproductive-Age and Pregnant Women: A Systematic Review and Meta-Analysis. Frontiers in Endocrinology, 12, 629831. DOI: 10.3389/fendo.2021.629831 | PubMed: 33716980 | PMC: bezpłatny dostęp
5. Parsaei M., Dashtkoohi M., Amirkhalili E. i wsp. (2025). Association of iron status indicators with thyroid hormone concentrations during pregnancy: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Endocrinology, 16, 1533169. DOI: 10.3389/fendo.2025.1533169 | PubMed: 39944206 | PMC: bezpłatny dostęp